تخمکگذاری یکی از مراحل اصلی چرخه قاعدگی است که در آن یک تخمک بالغ از تخمدان آزاد میشود و وارد لوله فالوپ میگردد. اگر در این بازه اسپرم در دستگاه تناسلی زن حضور داشته باشد، امکان باروری وجود دارد.
شناخت دقیق تخمکگذاری نهتنها برای برنامهریزی بارداری اهمیت دارد، بلکه به درک بهتر تغییرات جسمی و روانی بدن در طول ماه هم کمک میکند.
چرخه قاعدگی چگونه کار میکند؟
چرخه قاعدگی از روز اول شروع پریود تا روز اول پریود بعدی محاسبه میشود. طول طبیعی چرخه میتواند بین ۲۱ تا ۳۸ روز متغیر باشد و این تفاوت لزوماْ نشانه وجود مشکل نیست.
چرخه قاعدگی بهطور کلی شامل سه مرحله اصلی است:
فاز فولیکولی
این فاز از روز اول پریود آغاز میشود. در این مرحله، مغز با ترشح هورمون FSH تخمدانها را تحریک میکند تا چند فولیکول شروع به رشد کنند. هر فولیکول حاوی یک تخمک نابالغ است.
همزمان سطح استروژن بهتدریج افزایش پیدا میکند و باعث ضخیم شدن دیواره رحم میشود تا بدن برای بارداری احتمالی آماده شود. معمولاْ فقط یکی از فولیکولها به فولیکول غالب تبدیل میشود.
تخمکگذاری
با رسیدن استروژن به بالاترین سطح خود، جهش هورمون LH اتفاق میافتد. این افزایش ناگهانی LH عامل اصلی آزاد شدن تخمک از تخمدان است.
تخمکگذاری معمولاْ حدود ۱۲ تا ۱۶ روز قبل از شروع پریود بعدی رخ میدهد و به طول چرخه وابسته است، نه به عدد ثابت روز چهاردهم.
فاز لوتئال
بعد از تخمکگذاری، فولیکولی که تخمک را آزاد کرده به جسم زرد تبدیل میشود و هورمون پروژسترون ترشح میکند. پروژسترون به تثبیت دیواره رحم کمک میکند.
اگر بارداری رخ ندهد، سطح پروژسترون کاهش پیدا میکند و دیواره رحم ریزش میکند که همان پریود است.
پنجره باروری دقیقاً چه زمانی است؟
تخمک آزادشده فقط ۱۲ تا ۲۴ ساعت قابلیت باروری دارد، اما اسپرم میتواند تا ۵ روز در دستگاه تناسلی زن زنده بماند.
به همین دلیل، پنجره باروری شامل ۵ روز قبل از تخمکگذاری و خود روز تخمکگذاری است. بیشترین احتمال بارداری معمولاْ در دو روز قبل از تخمکگذاری و روز تخمکگذاری اتفاق میافتد.
مشاوره آنلاین با بهترین پزشکان زنان و زایمان
علائم شایع تخمکگذاری
برخی زنان در حوالی تخمکگذاری تغییراتی را در بدن خود احساس میکنند، از جمله:
- افزایش ترشحات دهانه رحم که شفاف، کشدار و شبیه سفیده تخممرغ است
- درد خفیف یا تیر کشیدن یکطرفه در پایین شکم
- افزایش میل جنسی
- حساس شدن سینهها
- افزایش جزئی دمای پایه بدن بعد از تخمکگذاری
نبود این علائم به معنی عدم تخمکگذاری نیست و بسیاری از زنان بدون علامت مشخص تخمکگذاری میکنند.
روشهای تشخیص و پایش تخمکگذاری
ثبت چرخه قاعدگی
ثبت منظم تاریخ پریودها در تقویم یا اپلیکیشن، کمک میکند الگوی چرخه مشخص شده و زمان احتمالی تخمکگذاری را دقیقتر تخمین بزنید.
آزمایش مخاط دهانه رحم
مشاهده تغییرات در قوام و ظاهر ترشحات میتواند نشانه تخمکگذاری باشد، توجه داشته باشید که این روش بهتنهایی دقت صددرصدی ندارد.
توجه به دمای پایه بدن
این روش به چند ماه پیگیری روزانه نیاز خواهد داشت تا بتوانید الگوهای خاصی را که در بدن شما اتفاق میافتد را شناسایی کنید. دمای بدن در پاسخ به تغییرات هورمونی مربوط به تخمکگذاری کمی تغییر میکند. معمولاَ قبل از تخمک گذاری، دمای بدن شما بین ۳۶/۲ تا ۳۶/۵ درجه سانتیگراد است. روز بعد از تخمکگذاری، دمای بدن حداقل ۰/۵ درجه سانتیگراد (به عنوان مثال ۳۶/۷ درجه سانتیگراد تا ۳۷/۱ درجه سانتیگراد) افزایش مییابد و تا زمان پریود در این دما باقی میماند.
برای استفاده از این روش، دمای بدن خود را به محض بیدار شدن و قبل از بیرون آمدن از رختخواب و خوردن صبحانه، بعد از حداقل ۶ ساعت خواب اندازهگیری و ثبت کنید. هر روز در یک ساعت مشخص باید با یک دماسنج مخصوص درجه حرارت بدن خود را اندازهگیری کنید.
این روش کمک میکند بفهمید آیا تخمکگذاری دارید یا خیر. همچنین کمک میکند بفهمید چرخه پریودتان چقدر منظم است و مدت آن چند روزه است. اگر دمای بدن شما در طول چرخه پریودتان تغییر نکند و پریود شما نامنظم باشد، ممکن است تخمکگذاری نداشته باشید.
استفاده از کیت تخمکگذاری
کیتهای پیشبینی زمان تخمکگذاری غلظت هورمون لوتئینیزه (LH) را در ادرار اندازهگیری میکنند. این هورمون همیشه به مقدار کم در ادرار وجود دارد، اما در ۲۴ تا ۴۸ ساعت قبل از شروع تخمکگذاری افزایش مییابد. کیتهای پیشرفتهتر همچنین میزان غلظت هورمون استرادیول (Estradiol) را هم اندازهگیری میکنند. این هورمون شکلی از استروژن است که در روز تخمکگذاری به اوج خود میرسد.
دستورالعملها از یک کیت به کیت دیگر متفاوت است. بنابراین قبل از استفاده از کیت تخمکگذاری، اطلاعات درج شده روی محصول را با دقت بخوانید.
تخمکگذاری نامنظم چیست و چرا رخ میدهد؟
تخمکگذاری نامنظم به حالتی گفته میشود که تخمکگذاری هر ماه در زمان مشخصی رخ نمیدهد یا برخی چرخهها اصلاً تخمکگذاری ندارند. این وضعیت باعث بینظمی در چرخه قاعدگی و گاهی کاهش احتمال بارداری میشود.
دلایل تخمکگذاری نامنظم
- سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS)
- شایعترین علت تخمکگذاری نامنظم
- در این حالت سطح هورمونهای مردانه (آندروژنها) بالا است و تخمکگذاری ماهانه اتفاق نمیافتد.
- نارسایی زودرس تخمدان (POI)
- کاهش عملکرد تخمدانها قبل از ۴۰ سالگی
- باعث کاهش تعداد چرخههای منظم و بینظمی شدید پریود میشود.
- اختلالات هورمونی و تیروئید
- کمکاری یا پرکاری تیروئید میتواند تولید هورمونهای تخمدان را مختل کند.
- استرس شدید یا اختلالات سبک زندگی
- کاهش شدید وزن، ورزش بیش از حد، بیاشتهایی عصبی یا رژیم غذایی نامتعادل میتواند چرخه تخمکگذاری را مختل کند.
- بارداری یا شیردهی
- در این شرایط تخمکگذاری موقتاً متوقف میشود.
- بیماریهای مزمن یا التهابی لگن
- عفونت یا التهاب اندامهای تناسلی میتواند منجر به اختلال در تخمکگذاری شود.
علائم تخمکگذاری نامنظم
- چرخههای پریود طولانی یا کوتاه
- پریودهای حذف شده یا بسیار سنگین
- لکهبینی غیرمعمول
- علائم هورمونی مانند افزایش موهای زائد یا آکنه (در موارد PCOS)
درمان و مدیریت
- اصلاح سبک زندگی: کاهش استرس، ورزش منظم و رژیمغذایی مناسب و متعادل
- درمان مشکلات زمینهای مانند تیروئید یا PCOS
- مصرف داروهای هورمونی تحت نظر پزشک برای تنظیم چرخه و تحریک تخمکگذاری
- پیگیری دقیق چرخه و استفاده از اپلیکیشنهای پایش پریود برای شناسایی الگوها
جمعبندی
- تخمکگذاری فرایندی است که طی آن تخمک بالغ از تخمدان آزاد میشود و تنها ۱۲ تا ۲۴ ساعت قابلیت باروری دارد.
چرخه قاعدگی شامل فاز فولیکولی، تخمکگذاری و فاز لوتئال است. - پایش چرخه با ثبت تاریخ پریود، بررسی مخاط دهانه رحم، نظارت دمای پایه و استفاده از کیت تخمکگذاری به پیشبینی باروری کمک میکند.
- علائم تخمکگذاری شامل تغییر مخاط، درد خفیف لگن، حساسیت پستان و افزایش میل جنسی هستند.
- تخمکگذاری نامنظم به حالتی گفته میشود که تخمکگذاری هر ماه در زمان مشخصی رخ نمیدهد یا برخی چرخهها اصلاً تخمکگذاری ندارند. در این وضعیت چرخه قاعدگی بهم خورده و گاه احتمال کاهش شانس بارداری نیز وجود دارد.
- پیگیری دقیق چرخه و علائم، به شما امکان میدهد الگوهای بدن خود را درک کنید و در صورت نیاز بهموقع به پزشک مراجعه کنید.
در زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلیکیستیک، اختلالات هورمونی یا تیروئیدی و افرادی که استرس مزمن، نوسانات شدید وزن را تجربه میکنند، فعالیت ورزشی بسیار سنگین دارند یا در دوران شیردهی و سنین نزدیک به دوره پساقاعدگی هستند، حتی در صورت پریود و خونریزی، ممکن است تخمکگذاری انجام نشود.
بیشترین احتمال بارداری در فاصله ۲ روز قبل تا روز تخمکگذاری وجود دارد. در چرخه منظم ۲۸روزه، این بازه معمولاً حدود روزهای ۱۲ تا ۱۶ چرخه است.
